Γυναίκα του Πουέρτο Ρίκο:Η πάλη με τις παραδοσιακές αντιλήψεις…
Μότο: Τα τελευταία πέντε χρόνια, η πλειονότητα των περιπτώσεων μετάδοσης του ιού AIDS, στις γυναίκες, είναι περισσότερο αποτέλεσμα ετεροφυλικών επαφών, παρά από τη χρήση ναρκωτικών, το αντίθετο δηλ. απ’ ό,τι συμβαίνει στις ΗΠΑ.
Σημαντικό είναι να σημειωθεί απ’ το ξεκίνημα πως υπάρχουν βασικές διαφορές εντός της κοινωνίας, όπου η χαμηλόμισθη τάξη του πληθυσμού είναι σύμφωνη με πιο παραδοσιακές αξίες, ενώ οι μορφωμένες ανύπανδρες γυναίκες κυρίως - και σε λιγότερο βαθμό οι άντρες - βλέπουν τον εαυτό τους να μην ταιριάζει με τους παραδοσιακούς ρόλους και επομένως να αντιστέκονται σ’ αυτούς.
Η κουλτούρα στο Πουέρτο Ρίκο, όπως και σ’ άλλες δυτικοποιημένες ισπανόφωνες κοινωνίες, εξαίρει μεγάλες διακρίσεις στο φύλο που απ’ τη στιγμή της γέννησης του ατόμου αντικατοπτρίζεται σε κάθε μορφή γυναικείας και αντρικής αλληλεπίδρασης. Η δεσπόζουσα αξία του «ματσίσμο» ορίζει τον άνδρα αξιωματικά ανώτερο και τις γυναίκες ως σεξουαλικά αντικείμενα που σκοπό έχουν να εκπληρώνουν τις επιθυμίες και ανάγκες των αντρών. Εκτός της Λατινικής κουλτούρας, οι όροι «μάτσο» και «ματσίσμο» παραπέμπουν σε μία κάπως υποτιμητική επαγωγή στη σοβινιστική και τυραννική αντρική κυριαρχία. Στα Ισπανικά, όμως, οι όροι αναφέρονται στην αντρική περηφάνια. «Ματσίσμο» έχει οριστεί η αντίληψη που θέλει τους άντρες σωματικά, διανοητικά, πολιτιστικά και σεξουαλικά ανώτερους απ’ τις γυναίκες. Οι Πορτορικανοί άντρες κατηχούνται απ’ τα πρώτα κιόλας χρόνια για τη σημασία του να είναι «μάτσο». Τα μικρά αγόρια χαίρουν εκτίμησης ως αρσενικά απ΄ τη στιγμή που θα γεννηθούν στην οικογένεια. Ακόμα και αν υπάρχουν μεγαλύτερες αδελφές, το αρσενικό είναι η κυρίαρχη μορφή, τόσο στα μάτια των γονέων, όσο και στις επαφές ανάμεσα στα αδέλφια.
Ο «ματσίσμο» εκφράζεται απ’ τα αρσενικά με το να κάνουν σεξ με όσες περισσότερες γυναίκες είναι δυνατό και με το να τονίζουν την ικανότητά τους να «σπείρουν» πολλά παιδιά, κατά προτίμηση αρσενικά. Σ’ αυτό το περιβάλλον, η γυναικεία σεξουαλικότητα είναι καταπιεσμένη.
Και εάν για τους άνδρες η αξία που διέπει τη ζωή τους είναι ο «ματσίσμο», για τις γυναίκες είναι η «etiqueta». Ένα σύνθετο σύστημα αξιών, που απαιτεί απ’ τις Λατίνες να εκφράζουν τη θηλυκότητα και την αγνότητα, αλλά την ίδια στιγμή να είναι αισθησιακές και σαγηνευτικές. Τα κορίτσια διδάσκονται πώς να φαίνονται ακόμα πιο ελκυστικά. Από την κούνια τούς φοράνε σκουλαρίκια, βραχιόλια και φυλαχτά. Ο θηλυκός τρόπος ντυσίματος κάνει τις Πορτορικανές πολύ γοητευτικές, θελκτικές ακόμα και προκλητικές. Παρ’ όλα αυτά η διατήρηση της παρθενιάς είναι πολύ σημαντική ακόμα και σήμερα, για πολλούς που δεν ξέφυγαν από τις στείρες αντιλήψεις που προκύπτουν απ’ το «πάντρεμα» της πατριαρχίας και του καθολικισμού. Και επειδή ακριβώς οι γυναίκες καθοδηγούνται να είναι αισθησιακές και σαγηνευτικές, οι κηδεμόνες έχουν καθήκον να τις προστατέψουν από το παραστράτημα.
Η σημαντικότερη όψη της «etiqueta» είναι ο «μαριανίσμο» που ορίζει τη γυναίκα υπάκουη και πρόθυμη να υποτάξει τις ανάγκες της για τα παιδιά και τον άντρα της, υπενθυμίζοντάς της την κατωτερότητα και αδυναμία της. «Μαρία» είναι το πιο δημοφιλές γυναικείο όνομα. Δεν είναι ασυνήθιστο για αρκετά κορίτσια στην ίδια οικογένεια να έχουν ως πρώτο όνομα το «Μαρία» και να διαφοροποιούνται κατά το δεύτερο. Και αυτό λειτουργεί ως υπενθύμιση στις γυναίκες να έχουν ως παράδειγμα την Παρθένο Μαρία. Μια λαθεμένη εικόνα της Παρθένου, ωστόσο.
Η πορτορικανή κουλτούρα χαρακτηρίζεται επίσης και από μια άλλη δυνατή αξία. Προτιμούνται μεγάλες οικογένειες με πολλά παιδιά. Μια γυναίκα, όμως, που αποκτά παιδί εκτός γάμου είναι καταδικασμένη κοινωνικά, αφού παραβίασε τον «μαριανίσμο». Αυτή και το παιδί της, ωστόσο, τις περισσότερες φορές γίνονται αποδεκτοί απ΄ την οικογένειά της, εξαιτίας του παιδιού της. Η νοοτροπία της μεγάλης οικογένειας στηρίζεται και από την Καθολική Εκκλησία που είναι εναντίον στις μεθόδους αντισύλληψης και τις εκτρώσεις. Παρ’ όλα αυτά τα ποσοστά εκτρώσεων είναι υψηλά.
Οι γυναίκες στο Πουέρτο Ρίκο έχουν την αποκλειστική ευθύνη για την ανατροφή των παιδιών. Ο ρόλος των γυναικών είναι να γίνουν μητέρες, παρ’ όλο που δουλεύουν και εκτός σπιτιού. Αυτή η μορφή σεξισμού συνεχίζεται στο πέρασμα των γενεών, αφού τα παιδιά μεγαλώνουν με τα κοινωνικά στερεότυπα. Εξάρτηση, υπακοή, υποταγή διδάσκεται στα κορίτσια, ενώ ανεξαρτησία, επιθετικότητα και έλλειψη συναισθημάτων ενισχύονται στα αγόρια. Τα κορίτσια μαθαίνουν να ζουν υποταγμένες, παθητικές, υπάκουες, ενδοτικές και εξαρτημένες απ’ τους συζύγους τους.
Παρ’ όλα αυτά, όσο περισσότερο οι γυναίκες εισέρχονται στο εργατικό δυναμικό και κυνηγούν τη μόρφωση, τόσο αλλάζουν και τα στερεότυπα για το ρόλο της γυναίκας. Αυτό αποδεικνύεται από το μεγάλο ποσοστό των Πορτορικανών γυναικών που αναβάλλουν το γάμο μετά τα 35. Άλλη μια ένδειξη είναι και ο αυξανόμενος αριθμός των συγκατοικήσεων εκτός γάμου, ειδικότερα ανάμεσα στους μορφωμένους, παρ’ όλο που δεν αναγνωρίζονται και δεν έχουν κανένα από τα δικαιώματα των συζευγμένων ζευγαριών. Οι αναβολές του γάμου και οι συγκατοικήσεις έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση στα ποσοστά του προγαμιαίου σεξ και μάλιστα από αρκετά νεαρή ηλικία.
Όσον αφορά στη βία κατά των γυναικών του Πουέρτο Ρίκο, είναι αρκετά διαδεδομένη. Παρ’ όλο που ο νόμος κατά της ενδοοικογενειακής βίας θεσπίστηκε το 1989, ωστόσο το ανώτατο δικαστήριο του Πουέρτο Ρίκο έχει αποκλείσει αρκετές γυναίκες από την προστασία που προσφέρει. Βάση δικαστικών αποφάσεων που λήφθηκαν πρόσφατα, γυναίκες που έπεσαν θύματα βίας από τους συντρόφους τους δεν προστατεύθηκαν από το νόμο ενδοοικογενειακής βίας, επειδή δεν ήταν παντρεμένες με τον άντρα που τους επιτέθηκε. Το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάνθηκε πως το νομοθετικό σώμα του Πουέρτο Ρίκο με τη θέσπιση του νόμου κατά της ενδοοικογενειακής βίας, πρόθεση είχε να προστατέψει την ακεραιότητα της οικογένειας και των μελών της. Επομένως αποφάνθηκε πως δεν μπορεί να εφαρμοστεί για σχέσεις εκτός γάμου, στέλλοντας εμμέσως το μήνυμα πως μερικές γυναίκες δεν αξίζουν ίσα δικαιώματα προστασίας από την πολιτεία. Και σίγουρα αυτό είναι το λάθος μήνυμα να διαδοθεί σε μια κοινωνία, όπου η διαπροσωπική βία αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Με βάση επίσημα στοιχεία, κατά μέσον όρο 20.000 περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας καταγγέλλονται κάθε χρόνο στο Πουέρτο Ρίκο, μαζί με άλλα 3.000 περιστατικά που αφορούν σεξουαλική βία. Υπολογίζεται πως, στην περίπτωση της σεξουαλικής βίας, μόνο το 15% των βιασμών καταγγέλλονται. Αν το ποσοστό αυτό ισχύει και για την ενδοοικογενειακή βία, τότε γύρω στις 130.000 γυναίκες και παιδιά πέφτουν θύματα κάθε χρόνο και 18.000 θύματα βιασμού, σε μια χώρα με πληθυσμό μόλις τεσσάρων εκατομμύρια. Δυστυχώς, η βία κατά των γυναικών παρατηρείται και σε κρατικό επίπεδο. Μια σειρά παραδειγμάτων το αποδεικνύει. Όπως αποκαλύπτουν οι εφημερίδες, δύο υψηλόβαθμοι αστυνομικοί κατηγορήθηκαν για ενδοοικογενειακή βία κατά των συζύγων τους, ενώ σε φοιτητική απεργία στο Πανεπιστήμιο του Πουέρτο Ρίκο, αστυνομικοί μαγνητοσκοπήθηκαν να παρενοχλούν σεξουαλικά γυναίκες διαδηλωτές.
Όλως παραδόξως, οι γυναίκες του Πουέρτο Ρίκο δεν αποδυναμώνονται. Έχουν ξεπεράσει κατά πολύ τους άντρες, όσον αφορά στην εκπαίδευση. Περίπου 160 γυναίκες αποφοιτούν από πανεπιστημιακά προγράμματα, για κάθε 100 άντρες. Επομένως, οι λόγοι για τα υψηλά ποσοστά βίας πρέπει να αναζητηθούν αλλού. Η βία κατά των γυναικών ενδυναμώνεται από τις πεποιθήσεις περί «αντρικής κυριαρχίας» που δεν παύουν να υπάρχουν, αν και οι γυναίκες αντικειμενικά είναι το ίδιο μορφωμένες και μπορούν να εργασθούν το ίδιο με τους άντρες. Η φεμινιστική συμμαχία Mvimiento Amplio de Mujeres de Puerto Rico οργανώνει διαδηλώσεις, εκδηλώσεις και καλλιτεχνικές παραστάσεις, για σκοπούς ευαισθητοποίησης σχετικά με τη βία εναντίον των γυναικών. Μέσω της χρήσης διαδικτυακών πλατφόρμων προάγουν την εκπαίδευση, προβληματίζουν, ασκούν κριτική στα μέσα ενημέρωσης που διαιωνίζουν πρακτικές κατά των γυναικών, μέσω της τηλεοπτικής βίας και των σεξιστικών διαφημίσεων. Επικεντρώνονται στο γεγονός πως γυναίκες και άντρες πρέπει να απαλλαγούν επιτέλους από τις προκαταλήψεις για το πώς πρέπει να «δείχνει» μια οικογένεια και για το τι υποχρεούνται να κάνουν άντρες και γυναίκες, με βάση τους παραδοσιακούς ρόλους.
Γάμοι – «καταδίκες»
Ψάχνοντας στο διαδίκτυο για πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο ζωής των Πορτορικανών γυναικών, «έπεσα» τυχαία στην ιστορία της Yvis. H Yviς σε ηλικία 18 ετών ήταν ήδη συζευγμένη, ερωτευμένη και ονειρευόταν να αποκτήσει δύο παιδιά, ένα αγόρι και ένα κορίτσι. Λιγότερο από δύο χρόνια μετά, σε ένα ιατρείο, αποδείχτηκε πως ο πυρετός, η διάρροια και οι πρησμένοι λεμφαδένες που ταλαιπωρούσαν το γιο της για περισσότερο από ένα χρόνο, οφείλονταν στον ιό HIV. Δεν κοίταξε μακρύτερα από τον άντρα που καθόταν πλάι της, το σύζυγό της, για να βρει τον ένοχο και τελικά πίστεψε στις διαδόσεις που ακούγονταν πως ήταν bisexual. Αυτός μετέδωσε τον ιό στην ίδια και αυτή με τη σειρά της στο γιο της.
Το θετικό αποτέλεσμα σε ένα HIV τεστ είναι το πρώτο σοκ για πολλές γυναίκες που έχουν μολυνθεί από τον ιό στο Πουέρτο Ρίκο, που με βάση την Κυβέρνηση έχει το τρίτο υψηλότερο εθνικό ποσοστό σε AIDS και ένα από τα υψηλότερα ποσοστά μετάδοσης του ιού μεταξύ ετερόφυλων στις ΗΠΑ. Το δεύτερο σοκ έρχεται με την αποκάλυψη πως αυτός που τους μετέδωσε τον ιό ήταν ο σύζυγός τους, είτε μέσω της χρήσης ναρκωτικών, είτε εξαιτίας ομοφυλοφιλικών σχέσεων, που οι γυναίκες δε γνώριζαν. Επίσημα στοιχεία αποκαλύπτουν πως παντρεμένες ή με μακροχρόνιες σχέσεις γυναίκες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, γιατί έχουν μια λανθασμένη εντύπωση ασφάλειας που τις αποτρέπει από το να παίρνουν προφυλάξεις.
Η Yvis, χωρισμένη πλέον, εργάζεται ως σύμβουλος σε θέματα AIDS. Όπως δηλώνει ο ιός ήταν η τελειωτική ταπείνωση από ένα άντρα που δεν μπορούσε να κρατήσει μια δουλειά, έπινε πολύ, την κακοποιούσε και της ήταν άπιστος. Παράγοντας που υποβοήθησε τη μετάδοση του ιού στη Λατινική Αμερική είναι το γεγονός πως οι ομοφυλόφιλοι και bisexual άντρες τυγχάνουν τέτοιας περιφρόνησης που πολλοί προτιμούν να παντρευτούν, χάριν της κοινωνικής εντύπωσης, μεταδίδοντας τον ιό στις συζύγους τους.
Για τις γυναίκες του Πουέρτο Ρίκο, ο γάμος συχνά δεν προσφέρει καμία προστασία. Βάσει στοιχείων, η πλειονότητα των περιστατικών που αφορά γυναίκες φορείς του HIV, είναι συζευγμένες και δε βρίσκονται αντιμέτωπες με κανένα άλλο «κίνδυνο» μετάδοσης, εκτός από τους ίδιους τους συντρόφους τους, που τις περισσότερες φορές είναι χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών. Το AIDS έχει προσβάλει το υψηλότερο ποσοστών γυναικών στο Πουέρτο Ρίκο, από οποιαδήποτε άλλη χώρα των ΗΠΑ, λόγω ακριβώς του γεγονότος πως μεταδίδεται κυρίως σε ετεροφυλικές σχέσεις με άντρες, χρήστες ναρκωτικών. Τα τελευταία πέντε χρόνια, η πλειονότητα των περιπτώσεων του ιού AIDS, μεταξύ γυναικών, είναι περισσότερο αποτέλεσμα ετεροφυλικών επαφών, παρά από τη χρήση ναρκωτικών, το αντίθετο δηλ. απ’ ό,τι συμβαίνει στις ΗΠΑ.
«Ξεκάθαρα, η επιλογή του ατόμου με το οποίο έχεις σεξουαλικές επαφές, είναι το ίδιο σημαντικός παράγοντας, όσο και ο αριθμός των ερωτικών συντρόφων», δηλώνει ο Δρ. John Ward.
Η άποψη ότι οι άντρες δε χρειάζεται να χρησιμοποιούν προφυλακτικά με τις συζύγους τους είναι ένα ακόμα εμπόδιο. Η γυναίκα που ζητά απ’ το σύζυγό της να χρησιμοποιήσει προφυλακτικό, προκαλεί την καχυποψία και τη βία.
Ακόμα ένα εμπόδιο είναι και η εμπιστοσύνη που δείχνουν στους συζύγους τους. Η Κάρμεν, 32 ετών, ήξερε πως ο σύζυγός της ήταν χρήστης ηρωίνης, αλλά τη διαβεβαίωσε πως δε μοιράζεται τις βελόνες. Όταν διαγνώσθηκε θετική στον ιό, κατά τη διάρκεια της τρίτης κυοφορίας της, ένιωσε προδομένη. Ο σύζυγός της πέθανε λίγα χρόνια αργότερα, αφήνοντάς τη μόνη με δύο γιους και μία κόρη, όλοι αρνητικοί στον ιό.
Παρά την αρχική οργή, πολλές γυναίκες φορείς του ιού μπορεί να παραμείνουν στο γάμο τους. Η Maribel, 31 ετών, φρόντιζε τον άντρα που της μετέφερε τον ιό, μέχρι το θάνατό του. Ήταν χρήστης ηρωίνης, αλλά ποτέ δεν το παραδέχτηκε στη γυναίκα του. Παρ’ όλα αυτά τον συγχώρησε και συνεχίζει να φορά τη βέρα του.
Η χρήση των προφυλακτικών βρίσκει, επίσης, εμπόδια από τους συντηρητικούς και την κουλτούρα του Ρωμαιοκαθολικισμού που είναι αντίθετοι με την προώθησή τους που, όπως λένε, ισοδυναμεί με την προώθηση της απιστίας και των ελεύθερων σχέσεων.
Ευτυχώς, όπως είπαμε και στην αρχή, οι γυναίκες όλο και περισσότερο αλλάζουν τα δεδομένα της κοινωνίας. Σταδιακά, αλλά με σίγουρα βήματα οι παραδοσιακές αντιλήψεις καταρρίπτονται. Σήμερα, οι μορφωμένες γυναίκες κατέχουν σημαντικό ρόλο στην κοινωνία και απολαμβάνουν δικαιώματα, για τα οποία πάλεψαν εδώ και πολλά χρόνια να κερδίσουν. Το 1932 κέρδισαν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, ενώ πριν απ’ αυτό, από τα τέλη του 19ου αιώνα, άρχισε να ωριμάζει η ιδέα των μεθόδων στείρωσης, ως μέθοδος ελέγχου της αύξησης του άπορου πληθυσμού, με ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες. Αγωνίστηκαν για 40 χρόνια μέχρι το 1937 εναντίον των συντηρητικών και της εκκλησίας, οπόταν και νομιμοποιήθηκαν οι μέθοδοι στείρωσης. Οι Πορτορικανές συνέχισαν και θα συνεχίσουν να επηρεάζουν το κοινωνικό γίγνεσθαι. Παράδειγμα, όταν το 2000 εξελέγη η πρώτη γυναίκα κυβερνήτης του Πουέρτο Ρίκο, Sila Maria Calderon. Είναι αλήθεια πως ακόμα χρειάζεται αρκετή πρόοδος στα θέματα ισότητας, όμως τα αποτελέσματα των διεκδικήσεων είναι πολύ ελπιδοφόρα.
της Στέλλας Παναγιώτου
0 comments