Γυναίκα της Πορτογαλίας: «Στ’ αλήθεια σας λέω, συνεχίζουμε μόνες αλλά λιγότερο απομονωμένες»
Η Άλντα από το 2003 παραμένει άνεργη. Δούλευε στο εργοστάσιο της βρετανικής φίρμας παπουτσιών Clark’s, μέχρι τη στιγμή που αυτό έκλεισε, για να αναζητήσει αγορές με φτηνότερα εργατικά χέρια. Μαζί του κινδυνεύουν να κλείσουν και 600 νοικοκυριά της περιοχής, όσοι και οι εργαζόμενοι στο εργοστάσιο, στην πλειοψηφία τους γυναίκες. Οι περισσότερες δεν κατάφεραν ποτέ να ξαναμπούν στην αγορά εργασίας, ενώ όσες τα κατάφεραν δουλεύουν με πολύ κατώτερο μισθό. Όπως όλοι άλλωστε στη χώρα, αφού ο βασικός μισθός σήμερα είναι 485 ευρώ. Μα όσο και να σφίξει το ζωνάρι, πώς να καταφέρεις να διαχειριστείς τους προϋπολογισμούς φτώχειας για προσωπικούς και οικογενειακούς σκοπούς; Οι Πορτογαλίδες μπορεί να ζουν σαν Σταχτοπούτες, αλλά σίγουρα η ζωή τους δεν είναι παραμύθι και δε σώζονται με κανένα μαγικό ραβδάκι.
Ούτε και η δουλειά στο δημόσιο μπορεί να εξασφαλίσει τη σιγουριά. Η Αντέλια δουλεύει σε παιδικό σταθμό. Ως δημόσιος υπάλληλος, όμως, τρέμει καθημερινά μήπως η θέση της είναι μέσα σε αυτές που καλούνται να αποκοπούν έως το 2014, όπως απαιτεί το δάνειο των 78 δισεκατομμυρίων ευρώ της Τρόικας.
Οι αλλαγές στην κοινωνική δομή είναι συνεχείς και ραγδαίες. Η μεσαία τάξη γίνεται φτωχότερη και οι φτωχοί ζουν πλέον στην απόλυτη εξαθλίωση. Απόρροιες της κρίσης, εκτός από τη φτώχεια, το άγχος και την ταπείνωση, είναι και οι αυξημένες ψυχικές διαταραχές και τα κρούσματα κατάθλιψης, ιδιαίτερα στις γυναίκες. Μαζί αυξάνεται και η οικογενειακή βία. Οι ζωές των ζευγαριών καταστρέφονται, τα χρέη και οι χαμένες θέσεις ανεργίες είναι πηγές των συνεχών τσακωμών και της βίας.
Το 2009 είχαν αναφερθεί 188 περιπτώσεις βιασμού (139 από αυτές τις περιπτώσεις σχετίζονταν με ενδοοικογενειακή βία) και 15.904 καταγγελίες οικογενειακής βίας. Η βία κατά των γυναικών δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί πρόβλημα στη Πορτογαλία, πόσο μάλλον σε τόσο δύσκολες εποχές που όλοι είναι επιφορτισμένοι με το άγχος και την αγωνία για το αβέβαιο αύριο. Η αλλαγή των ρόλων – άντρες άνεργοι να μένουν σπίτι με τα παιδιά και γυναίκες να δουλεύουν για ψίχουλα - δημιουργεί ακόμα περισσότερες εντάσεις στην οικογένεια. «Η ζωή μας έχει γίνει κόλαση, δεν περνά μέρα χωρίς τσακωμούς», καταγγέλλει η Ντίας.
Γενιά σε δυσχέρεια
Geraco a rasca (Γενιά σε δυσχέρεια) ονομάζεται το κίνημα που δημιουργήθηκε από τους νέους της Πορτογαλίας και αντικατοπτρίζει απόλυτα την κοινωνική πραγματικότητα, όπου το 50% σχεδόν των ανέργων είναι νέοι κάτω των 35 και κάτοχοι πτυχίου πανεπιστημίου. Η Πορτογαλία ήταν από τις πρώτες ευρωπαϊκές χώρες, αν όχι η πρώτη, πριν ακόμα την Ισπανία, που γνώρισε το κύμα των αγανακτισμένων. Χιλιάδες νέοι βγήκαν στους δρόμους, απαιτώντας να αλλάξουν τα δεδομένα στη χώρα τους, στην οποία πλέον χάθηκε κάθε προοπτική προόδου για τους ίδιους.
Όπως είναι γνωστό η Πορτογαλία γνωρίζει πολύ καλά από επαναστάσεις.
Λουλούδια στους δρόμους
Το φασιστικό καθεστώς του Σαλαζάρ, από το 1932 μέχρι το 1974, όριζε τον άντρα ως κεφαλή της οικογένειας, στον οποίο γυναίκες και παιδιά έπρεπε να υπακούουν. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 οι συνθήκες διαβίωσης στην Πορτογαλία ήταν τραγικές, με βασικές ελλείψεις όπως ηλεκτρισμό και πόσιμο νερό. Η θέση της γυναίκας ήταν αποκλειστικά στο σπίτι, αφού όπως όριζε το καθεστώς η δουλειά εκτός σπιτιού την υποβάθμιζε και είχε αρνητικές συνέπειες στην οικογένεια. Χαρακτηριστικά, το Σύνταγμα του καθεστώτος μιλούσε για ισότητα πολιτών απέναντι στο νόμο «εκτός απ΄ τις γυναίκες, για τις οποίες οι διαφορές προέκυπταν από την ίδια τους τη φύση και αποσκοπούσαν στο καλό της οικογενείας». Παρ’ όλα αυτά οι οικονομικές συνθήκες της χώρας έσπρωχναν εκατομμύρια άντρες στη μετανάστευση, επομένως και τις γυναίκες στην αγορά εργασίας.
Υπό τέτοιες συνθήκες οι γυναίκες τόλμησαν να αμφισβητήσουν τη δικτατορία και απαίτησαν βασικά δικαιώματα όπως ισότητα, ελεύθερες εκλογές, καλύτερους μισθούς και συνθήκες εργασίας.
Το 1971, τρεις γυναίκες συγγραφείς, η Μαρία Τερέζα Όρτα, η Μαρία Βέλιο ντα Κόστα και η Μαρία Ιζαμπέλ Μπαρένο γράφουν τα «Νέα Πορτογαλικά Γράμματα». Ένα φεμινιστικό κείμενο κατά του ολοκληρωτισμού, της φαλλοκρατίας, της ανελευθερίας και των διακρίσεων. Κάπου στο κείμενο αναφέρεται η φράση «Στ’ αλήθεια σας λέω, συνεχίζουμε μόνες, αλλά λιγότερο απομονωμένες». Μια φράση που θα βρει την πραγμάτωσή της λίγα χρόνια αργότερα.
Σιγά-σιγά ο λαός της Πορτογαλίας άρχισε να αντιδρά. Πρώτες ξεκίνησαν οι γυναίκες, δίνοντας το ρυθμό του αγώνα, μέχρι την Επανάσταση των Γαρίφαλων το 1974, που ονομάστηκε έτσι αφού οι στρατιώτες βγήκαν στους δρόμους με τοποθετημένα γαρίφαλα στις κάννες των όπλων τους. Η επανάσταση έφερε ριζικές αλλαγές στη χώρα, ιδιαίτερα για τη μοίρα των γυναικών. Κατοχυρώνονται νομικά οι ίσες ευκαιρίες, η ίση αμοιβή και ποινικοποιείται η βία κατά των γυναικών. Πλέον δε χρειαζόταν άδεια από τους άντρες για να ζήσουν. Η ισότητα όμως που κατοχυρώθηκε νομικά δεν κερδήθηκε με σταδιακή και σταθερή ανάπτυξη, αλλά μέσω διαψεύσεων και πισωγυρισμάτων. Αναμφιβόλως, οι συνθήκες για τις γυναίκες έγιναν καλύτερες, συγχρόνως, όμως, και πιο περίπλοκες. Οι ρόλοι τους πλέον πολλοί. Μητέρες, γυναίκες, εργαζόμενες… Οι γυναίκες καλούνταν να επιλέξουν ανάμεσα σ’ όλους αυτούς και να αποκλείσουν μερικούς άλλους. Μια απόφαση που ποτέ δεν έπαψαν να καλούνται να πάρουν, ακόμα και μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Μια δημοκρατία που δεν κατάφερε να βάλει φρένο ούτε στη φτώχεια, ούτε και στις ανισότητες, που επιδεινώθηκαν ακόμα περισσότερο με την κρίση. Το 2011 η Πορτογαλία βρέθηκε στην 35η θέση του Δείκτη Ισότητας Φύλου του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, από την 32η που ήταν το 2010.
Ανισότητες στις αμοιβές
Το 2010 αν και το 30% των γυναικών κατείχε ανώτερη εκπαίδευση, ποσοστό μεγαλύτερο των αντρών, εντούτοις δεν είχαν καμία διαφορά στην επαγγελματική τους ανέλιξη. Η κρίση, αντίθετα, αύξησε το χάσμα των αμοιβών. Μπορεί στο δημόσιο τομέα οι αμοιβές να παραμένουν από τις πιο ισότιμες στην Ευρώπη, εντούτοις στον ιδιωτικό τομέα αγγίζουν και το 30% σε ορισμένους τομείς. Όσο, μάλιστα, υψηλότερη είναι η μόρφωση των γυναικών, τόσο μεγαλύτερο είναι και το χάσμα αμοιβών από τους άντρες συναδέλφους. Οι γυναίκες διευθύντριες αμείβονται με το 79.5% των αποδοχών ενός άντρα, ενώ στους εργαζόμενους με διδακτορικό η αναλογία μειώνεται ακόμα περισσότερο, πέφτοντας στο 70.9%.
Οι μισθολογικές ανισότητες δεν περιορίζονται μόνο μεταξύ φύλων, αλλά προκαλούν και τεράστιο κοινωνικό χάσμα. Αρκεί να πούμε πως το 10% των καλύτερα αμειβόμενων έχουν μέσο μισθό εξαπλάσιο από εκείνων των χαμηλότερα αμειβόμενων, εκεί δηλαδή που ασχολείται το 70% των γυναικών.
Άνισες ευκαιρίες πρόσβασης στην εργασία και συνθήκες φτώχειας
Τα ποσοστά μιλούν από μόνα τους και φανερώνουν πως οι νέες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα προβλήματα, στην προσπάθειά τους να εισέλθουν στην αγορά εργασίας. Το 18% των ανέργων μέχρι 34 ετών είναι γυναίκες. Το 2010 στους 100 ανέργους οι 52 ήταν γυναίκες, με πολύ μεγαλύτερο το ποσοστό, σχεδόν 59%, σε όσες κατείχαν ανώτερη εκπαίδευση. Όπως στις περισσότερες χώρες του κόσμου, οι γυναίκες είναι πιο ευάλωτες στη φτώχεια. Οι περικοπές λόγω της κρίσης επηρεάζουν και τα δύο φύλα, σε περισσότερο όμως βαθμό της γυναίκες. Με βάση τα στοιχεία του υπουργείου Εργασίας για το 2010, το 13% των γυναικών έπαιρναν το βασικό μισθό, έναντι του 6% των αντρών. Το 2011 η μέση σύνταξη γήρατος των γυναικών ήταν 304 ευρώ, έναντι 516 ευρώ των αντρών. Διάφορες οργανώσεις προστασίας των ιεροδούλων δηλώνουν πως ο αριθμός των γυναικών που εκδίδονται συνεχώς αυξάνεται, αφού είναι ο μόνος τρόπος για να επιβιώσουν και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.
Άντρες; Απόντες!
Οι Πορτογαλίδες έμαθαν να ζουν με την απουσία του άντρα. Έμαθαν να ζουν χωρίς τους άντρες τους, απ’ τα χρόνια της δικτατορίας, όταν εξαιτίας του αποικιακού πολέμου και των άσχημων οικονομικών συνθηκών οι άντρες αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν και να αναζητήσουν ένα καλύτερο μέλλον. Στην Πορτογαλία, όμως, του σήμερα, η απουσία του άντρα εκφράζεται με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ το 2011, η Πορτογαλία είναι τέταρτη στη διαφορά των ωρών που προσφέρουν άντρες και γυναίκες στις εργασίες του σπιτιού. Όταν άντρες και γυναίκες επιστρέφουν από τη δουλειά, εκείνες αφιερώνουν 4 ώρες την ημέρα για τη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών περισσότερες από τους άντρες. Άλλη μια έρευνα της Eurostat έδειξε πως η Πορτογαλία είναι η χώρα, όπου οι άντρες ασχολούνται λιγότερο με τα παιδιά τους. Μέχρι την ηλικία των 49 ετών, μόλις το 25% των αντρών αφιερώνουν χρόνο στη φροντίδα των παιδιών, ενώ μέχρι την ηλικία των 64 ετών, μόλις το 2% των παππούδων αφιερώνουν χρόνο στα εγγόνια τους. Και αυτός ο χρόνος υπολογίζεται σε μόλις 19 ώρες την ημέρα. Οι οικογενειακές σχέσεις καθορίζονται από την αντρική απουσία, με την οποία οι γυναίκες της Πορτογαλίας έμαθαν να ζουν.
Αλλαγή πλεύσης
Αν και το μέλλον της χώρας φαντάζει δυσοίωνο, οι γυναίκες του τόπου έμαθαν να βρίσκουν λύσεις και να μην τα βάζουν κάτω. Όπως οι τρεις Μαρίες τόλμησαν να αμφισβητήσουν ένα καθεστώς που τις καταδυνάστευε και να συμβάλουν με το πνευματικό τους έργο στην Επανάσταση των Γαριφάλων, έτσι και οι σύγχρονες Πορτογαλίδες ξέρουν να αποφασίζουν για τη μοίρα τους. Ξέρουν πολύ καλά πως η ζωή είναι γεμάτη αγώνες, νίκες, οπισθοχωρήσεις και ξανά απ’ την αρχή. Ο νομπελίστας Ζοζέ Σαραμάγκου δήλωνε απερίφραστα πως ο κόσμος θα ήταν πολύ καλύτερος αν κυβερνούσαν αυτές. Και τις καλούσε να μη φοβηθούν και να συνεχίσουν το ταξίδι, ώστε να βρουν τη νέα τους ταυτότητα σε έναν κόσμο που αλλάζει. Οι Πορτογαλίδες σήμερα καλούνται να αλλάξουν το πεπρωμένο τους, να αλλάξουν ζωή και να τη φέρουν στα μέτρα των δικών τους ονείρων και προσδοκιών.
«Γυναίκες στα Κύματα»
Η αποποινικοποίηση της άμβλωσης στην Πορτογαλία χρειάστηκε δεκαετίες, επίμονες κινητοποιήσεις και ένα διεθνές επεισόδιο. Το 2004, η οργάνωση Women on Waves, που έχει έδρα το Amsterdam, ναύλωσε πλοίο, το «Πλοίο των Αμβλώσεων», με σκοπό τη μετάβαση μελών της σε μια παραθαλάσσια πόλη της Πορτογαλίας. Η οργάνωση είχε ως κύριο σκοπό της την προώθηση του διαλόγου υπέρ του οικογενειακού προγραμματισμού και της άμβλωσης. Στην προκειμένη περίπτωση, οι πορτογαλικές αρχές απαγόρευσαν την είσοδο του ναυλωμένου πλοίου στα πορτογαλικά χωρικά ύδατα, αφού την εποχή εκείνη, η διενέργεια άμβλωσης, εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις, ήταν παράνομη στην Πορτογαλία. Οι γυναίκες μάλιστα που τολμούσαν να επιλέξουν να τερματίσουν την εγκυμοσύνη τους, οδηγούνταν σε δίκες και καταδικάζονταν σε δύο χρόνια φυλάκισης. Όχι μόνο οι ίδιες, αλλά και όσοι τις βοηθούσαν, από το γιατρό που έκανε την επέμβαση, μέχρι τον ταξιτζή που τις μετέφερε. Η συντηρητική κυβέρνηση επέβαλε, λοιπόν, την απαγόρευση της εισόδου του πλοίου στα πορτογαλικά χωρικά ύδατα, στέλλοντας μάλιστα και πολεμικό πλοίο για την αναχαίτισή του. Η διεθνής κατακραυγή στάθηκε καταλυτική και το 2007 επιτέλους εγκρίθηκε το δημοψήφισμα που επέτρεπε στις γυναίκες να τερματίζουν την κύηση.
Της Στέλλας Παναγιώτου
0 comments