Γυναίκα του Αφγανιστάν: Αόρατες γυναίκες σύμβολα μιας χώρας, όπου η βία βασιλεύει και ο θάνατος παραμονεύει

Είκοσι επτά χρόνια πριν, ένα Αφγανό κορίτσι με πράσινα μάτια «στοίχειωνε» το εξώφυλλο του National Geographic και έγινε το σύμβολο των δεινών του Αφγανιστάν. Μια νεαρή προσφυγοπούλα που προσπαθούσε να ξεφύγει από τον πόλεμο μεταξύ των σοβιετικών- κομμουνιστών και των αμερικάνων – μουτζαχεντίν. Το 2010 το σύμβολο του Αφγανιστάν ήταν και πάλι μια νεαρή γυναίκα, η Bibi Aisha, αυτή τη φορά εξώφυλλο του περιοδικού «Time», της οποίας ο σύζυγος τής απέκοψε τη μύτη και τα αυτιά, ως τιμωρία γιατί προσπάθησε να φύγει μακριά του και μακριά από τους συνεχείς ξυλοδαρμούς του. Ακόμα και αν είχε ονειρευτεί πως κάποτε θα έβλεπε το πρόσωπό της πρωτοσέλιδο, σίγουρα δεν το φανταζόταν ακρωτηριασμένο.

Τον Ιούλιο του 2012, μια δημοσιοποίηση ενός βίντεο που δείχνει την εκτέλεση μια γυναίκας, για την οποία υπήρχαν υποψίες για μοιχεία, σε ένα χωριό 100 χμ. από την Καμπούλ, έρχεται για να ξανασοκάρει την πολιτισμένη Δύση και να φουντώσει ακόμα περισσότερο τη διαμάχη για την πρόοδο των δικαιωμάτων των γυναικών. Το βίντεο είναι φρικτό. Μια γυναίκα καλυμμένη με ένα γκρι πέπλο έχει γυρισμένη την πλάτη στους δεκάδες άνδρες που κάθονται στο πάτωμα γύρω της. Η κατηγορούμενη ακούει την ετυμηγορία, χωρίς να κινείται. Ένας άνδρας διαβάζοντας στίχους από το Κοράνι, την καταδικάζει ένοχη για μοιχεία, ενώ ένα καλάσνικοφ εκτελεί την καταδίκη. 13 σφαίρες πέφτουν στο άψυχο πια σώμα της γυναίκας, ενώ οι άνδρες γύρω της κραύγαζαν «Ζήτω το Ισλάμ», «Ζήτω η μουτζαχεντίν».

Η δημοσιοποίηση του βίντεο έρχεται λίγες ώρες μετά τη διεθνή διάσκεψη δωρητών στο Τόκιο για το Αφγανιστάν, όπου συμφωνήθηκε η χορήγηση ενίσχυσης 16 δισ. δολαρίων, μέχρι το 2015, με την προτροπή στις αφγανικές αρχές να βελτιώσουν τα δικαιώματα των γυναικών.

Δικαιώματα τα οποία έχουν υποστεί τεράστια σκαμπανεβάσματα τις τελευταίες δεκαετίες. Μέσα από τις συνεχείς αλλαγές ηγεμόνων και κυβερνήσεων, οι γυναίκες αγωνίστηκαν για να κερδίσουν τις ελευθερίες που δικαιωματικά τους ανήκουν και τη μεταρρύθμιση μιας κοινωνίας ανδροκρατούμενης. Ακόμα και σήμερα όμως, η βία κατά των γυναικών στο Αφγανιστάν είναι σε πολύ υψηλά επίπεδα, αν και η κατάσταση βελτιώνεται, θα μπορούσε να πούμε με κάποια επιφύλαξη, με πολύ αργά βήματα, καθώς η χώρα προχωρά με τη βοήθεια της διεθνούς κοινότητας.

Ιστορικό Πλαίσιο

Μπορεί να προκαλεί έκπληξη το γεγονός πως οι γυναίκες του Αφγανιστάν κάποτε είχαν ενεργό συμμετοχή στα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά δρώμενα της χώρας, πριν φυσικά την έναρξη της ισχύος των Ταλιμπάν.

Τα πάντα, όμως, άλλαξαν για τις γυναίκες, όταν οι Ταλιμπάν ανήλθαν στην εξουσία στις αρχές του 1995 και δημιούργησαν ένα καθαρά ριζοσπαστικό ισλαμικό κράτος. Οι γυναίκες της χώρας άρχισαν να υπόκεινται σε συστηματικές περιθωριοποιήσεις και διακρίσεις. Τα ανθρώπινα δικαιώματά τους παραβιάζονται εντελώς, με αποτέλεσμα την επιδείνωση των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών σε όλους τους τομείς της χώρας. Η πρόσβασή τους στην εκπαίδευση, όπως επίσης και στην υγειονομική περίθαλψη και απασχόληση είχε περιοριστεί αυστηρά. Γυναίκες που κάποτε πληρούσαν τους ρόλους τους ως γιατροί και δασκάλες, βρέθηκαν άπορες να καταφεύγουν στην επαιτεία στους δρόμους ή ακόμα και στην πορνεία. Το 2001 με ένα διάταγμα απαγορεύεται στις γυναίκες να οδηγούν, ενώ συνεχώς παρενοχλούνται και ξυλοκοπούνται για τις δημόσιες εμφανίσεις τους. Μια ίντσα από το πόδι ή το χέρι να φαινόταν ή ακόμα και το χρώμα στις κάλτσες δικαιολογούσε μια επίθεση από τους Ταλιμπάν που περιπολούσαν τους δρόμους.

Οι γυναίκες πλέον είχαν το δικαίωμα να βγαίνουν εκτός σπιτιού, μόνο αν συνοδεύονταν από κάποιο αρσενικό μέλος της οικογένειάς τους και μόνο αν φορούσαν τη λεγόμενη μπούρκα, ένα μακρύ ένδυμα που καλύπτει όλο το σώμα, με μόνο ένα πλέγμα υφάσματος που επιτρέπει στο χρήστη να δει έξω. Η μπούρκα είναι εξαιρετικά ζεστό ύφασμα και παράγει μια άσχημη οσμή στο εσωτερικό της. Οι γυναίκες φορώντας την πολλές φορές αισθάνονται κλειστοφοβία και βρίσκονται σε υψηλό κίνδυνο άσθματος. Η σκόνη κολλά μπροστά στο υγρό από την αναπνοή πλέγμα που καλύπτει τη μύτη και το στόμα, προκαλώντας την αίσθηση ασφυξίας. Δυσκολεύει, επίσης πολύ την ορατότητα, αφού ένα μεγάλο φάσμα της καλύπτεται από την μπούρκα. Λέγεται πως είναι σαν να φοράνε παρωπίδες αλόγου. Μαζί με την ορατότητα, τα αντιαισθητικά υφάσματα κρύβουν και τα συναισθήματα των γυναικών. Είναι αδύνατο να ξεχωρίσεις αν μια γυναίκα χαμογελά ή κλαίει πίσω από την μπούρκα. Εκτός από τις μεγάλες πόλεις, οι γυναίκες εξακολουθούν να τη φορούν στις δημόσιες εμφανίσεις τους ακόμα και σήμερα, αφού έχουν περάσει περισσότερο από δέκα χρόνια μετά το τέλος του καθεστώτος των Ταλιμπάν.

Το τέλος της κυριαρχίας των Ταλιμπάν

Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου οδήγησαν τις ΗΠΑ σε μια εκστρατεία βομβαρδισμών της Αλ- Κάιντα στο Αφγανιστάν, η οποία κατέληξε στην ανατροπή των Ταλιμπάν το Νοέμβριο του 2001. Η διοίκηση που ακολούθησε του Χαμίντ Καρζάι επέδειξε χαλαρή πολιτική γύρω από τα δικαιώματα των γυναικών. Σήμερα μπορεί να δει κανείς στις μεγάλες πόλεις γυναίκες να οδηγούν αυτοκίνητο και να απασχολούνται με δραστηριότητες, όπου προηγουμένως η συμμετοχή τους  ήταν απαγορευμένη. Τα πράγματα μπορεί να έχουν βελτιωθεί κάπως τα τελευταία χρόνια, με αρκετές γυναίκες να δραστηριοποιούνται σε πολιτικές θέσεις, στο στρατό ή ακόμα και στον επιχειρηματικό τομέα.  Το Σύνταγμα του 2004 εγγυάται ίσα δικαιώματα, ενώ τον Αύγουστο του 2009 ένας νόμος που ψηφίστηκε τάσσεται  υπέρ της ισότητας των γυναικών, περιλαμβανομένων μεταξύ άλλων και της ποινικοποίησης των υποχρεωτικών γάμων και τεκνοποίησης, της αγοραπωλησίας γυναικών είτε για γάμο, είτε για διευθέτηση φιλονικίας, καθώς και του εξαναγκασμού σε αυτοκτονία. Όμως δεν αρκούν αυτά. Ο σεβασμός και η ισότητα ανάμεσα στα δύο φύλα είναι ακόμα πολύ μακριά από την αφγανική κοινωνία. Όπως υποστηρίζει η ανθρωπιστική οργάνωση Human Rights Watch, «η κατάσταση επιδεινώνεται περαιτέρω από τη θέση του προέδρου (Καρζάι), για τα δικαιώματα των γυναικών, που συνεχώς αλλάζει. Είτε επειδή δε θέλει, είτε επειδή δεν μπορεί να τηρήσει μια σταθερή στάση κατά των συντηρητικών δυνάμεων εντός της χώρας, έχει συχνά προβεί σε συμβιβασμούς που έχουν αρνητικό αντίκτυπο στα δικαιώματα των γυναικών». Το Μάρτιο του 2012, ο Πρόεδρος Χαμίντ Καρζάι ενέκρινε έναν «κώδικα δεοντολογίας», ορισμένοι από τους κανόνες του οποίου ορίζουν πως «οι γυναίκες δε θα πρέπει να ταξιδεύουν χωρίς αρσενικό κηδεμόνα, δε θα πρέπει να συνευρίσκονται με άντρες σε δημόσια μέρη, όπως αγορές, σχολεία και γραφεία». Ο Καρζάι δήλωσε πως οι κανόνες ήταν σύμφωνοι με τον ισλαμικό νόμο και ότι ο κώδικας συμπεριφοράς γράφτηκε σε συνεργασία με την ομάδα γυναικών στο Αφγανιστάν. Ωστόσο, οργανώσεις και ακτιβιστές που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των γυναικών υποστηρίζουν πως η έγκριση αυτού του κώδικα συμπεριφοράς θέτει σε κίνδυνο όλα όσα κερδήθηκαν με σκληρό αγώνα, από την πτώση της εξουσίας των Ταλιμπάν.

Εκπαίδευση

Η πιο βασική ίσως προϋπόθεση για τη σταθερότητα και ανάπτυξη ενός κράτους είναι η εκπαίδευση των πολιτών του. Στο Αφγανιστάν η εκπαίδευση βρίσκεται σε πάρα πολύ χαμηλά επίπεδα, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Μονάχα το 15% των γυναικών μπορεί να διαβάσει και να γράψει, παρ’ όλο που σιγά-σιγά γίνονται προσπάθειες για βελτίωση του επιπέδου εκπαίδευσής τους. Ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός κοριτσιών φοιτά στα σχολεία, σε όλη τη χώρα, ενώ με βάση στοιχεία του 2011, από τα 8 εκατομμύρια φοιτητών στο Αφγανιστάν, το 37%  ήταν γυναίκες. Αντίσταση στην εκπαίδευση των Αφγανών και ειδικά των γυναικών συνεχίζουν να φέρουν οι Ταλιμπάν. Καίνε σχολεία, σκοτώνουν μαθητές και καθηγητές με κάθε τρόπο, χρησιμοποιώντας ακόμα και το χημικό πόλεμο. «Περπατούσαν για το σχολείο στην Κανταχάρ και συζητούσαν για ένα διαγώνισμα, όταν δύο άνδρες πάνω σε μια μηχανή πέρασαν από δίπλα τους και πέταξαν σπρέι στα πρόσωπά τους. Το δέρμα της 16χρονης Ατίφα Μπίμπα άρχισε να καίγεται. Όταν μια φίλη της έσπευσε να τη βοηθήσει, έριξαν σπρέι και σ’ αυτήν. Και ύστερα σε μια άλλη. Το αποτέλεσμα της επίθεσης ήταν ένα κορίτσι να τυφλωθεί και άλλα δύο να παραμορφωθούν. Το έγκλημα των κοριτσιών ήταν ότι πήγαιναν σχολείο. Και δεν επρόκειτο για ένα μεμονωμένο επεισόδιο», γράφει ο Κλάνσι Τσάσεϊ στην “Gurdian”.

Αντιλήψεις ριζωμένες στο παρελθόν

Το Αφγανιστάν είναι μια πατριαρχική κοινωνία, όπου είναι κοινώς αποδεκτό πως οι άνδρες πρέπει να λαμβάνουν τις αποφάσεις για τις γυναίκες, ακόμα και αυτές που αφορούν τη δέσμευση και το γάμο. Οι γάμοι γίνονται κυρίως για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους. Ο πατέρας ενός κοριτσιού έχει την απόλυτη εξουσία να αποφασίσει ποιον θα παντρευτεί η κόρη του. Δεν είναι ασυνήθιστο για τα κορίτσια να αρραβωνιάζονται πριν ακόμα γεννηθούν!! Σε πολύ νεαρή ηλικία αρραβωνιάζονται με τη βία πλούσιους και πολύ μεγαλύτερους απ’ αυτές άντρες, με αντάλλαγμα πολλές φορές τρόφιμα. Κανονική αγοραπωλησία δηλ, μια κόρη, για… φαγητό. Μετά από το γάμο, υπογράφεται συμβόλαιο, βάσει του οποίου η γυναίκα απαγορεύεται να παντρευτεί άλλον άνδρα. Αν αυτή αποβιώσει πριν το γάμο, η οικογένειά της είναι υποχρεωμένη να δώσει την αδελφή της για νύφη ή να βρει μια άλλη επιθυμητή αντικαταστάτρια. Ενώ σε περίπτωση θανάτου του συζύγου της, η γυναίκα υποχρεούται να παντρευτεί τον κουνιάδο της. Είναι πολύ συνηθισμένο, επίσης, ειδικά ανάμεσα στις οικογένειες με χαμηλό εισόδημα, ο άντρας να καταβάλλει τιμή για τη νύφη, που θεωρείται αποζημίωση για τα χρήματα που η οικογένειά της δαπάνησε για τη φροντίδα και την ανατροφή της. Μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις, πατέρας είχε αρραβωνιάσει την κόρη του με περισσότερους άνδρες, προκειμένου να εισπράξει το τίμημα από τον καθένα απ’ αυτούς. Το αποτέλεσμα σ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι τα βίαια αντίποινα, με θύμα τις πλείστες των περιπτώσεων το ίδιο το κορίτσι. Αφού παντρευτεί μια κοπέλα, τον έλεγχο της οικογένειά της τον έχει η πεθερά της και ο σύζυγος. Ακόμα και για το αν μια γυναίκα θα γεννήσει σε νοσοκομείο ή όχι το αποφασίζει η πεθερά της.

Αν μια κοπέλα τολμήσει να αγαπήσει χωρίς την έκκριση του πατέρα της, οι συνέπειες είναι φρικτές. Σε μια περίπτωση, μια κοπέλα από πλούσια οικογένεια αγάπησε ένα αγόρι από «λάθος» φυλή. Ο πατέρας της σκότωσε το αγόρι, τους τέσσερις αδερφούς του και όταν ανακάλυψε πως η μητέρα είχε βοηθήσει την κόρη της να ξεφύγει από τη μανία του, τη σκότωσε και αυτή, ενώ προσέφερε ανταμοιβή 100 χιλιάδων δολαρίων για το νεκρό σώμα της κόρης του. Ακραίες ενέργειες, από ακραίους ανθρώπους.

Οι περιπτώσεις κακοποίησης των γυναικών είναι αμέτρητες, ενώ οι πλείστες δε βλέπουν ποτέ το φως της δημοσιότητας. Σοκ προκάλεσε η περίπτωση της Σάχαρ Γκιουλ, η οποία αναγκάστηκε να παντρευτεί στα 13 της και όταν αρνήθηκε να κάνει σεξ με τον άντρα της, τα πεθερικά της τη βασάνισαν φρικτά και την έριξαν σε ένα σκοτεινό υπόγειο για μήνες, έως ότου η αστυνομία την ανακαλύψει σε πολύ κακή κατάσταση, ξαπλωμένη ανάμεσα σε κοπριές ζώων.  Οι διαστάσεις που πήρε το περιστατικό στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης επέστησαν την προσοχή του Προέδρου και με απόφαση του εφετείου τα πεθερικά της καταδικάστηκαν σε 10 χρόνια φυλάκισης, απόφαση που αποτελεί θρίαμβο για τα δεδομένα του Αφγανιστάν. Μια μικρή νίκη που εμπερικλείει τη γενικευμένη καταθλιπτική εικόνα των περιπτώσεων κακοποίησης των γυναικών.

Δεν είναι λίγες οι γυναίκες που επιλέγουν το θάνατο για τη λύτρωσή τους. Κάθε δύο μέρες μια Αφγανή αυτοπυρπολείται για να ξεφύγει από το πεπρωμένο της, ενώ όσες βρίσκουν τη δύναμη να αντιδράσουν και να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, μέσω οργανωμένων συνόλων, όπως τη RAWA (Επαναστατική Ένωση Γυναικών του Αφγανιστάν), είναι αντιμέτωπες με συνεχείς απειλές, πολλές φορές δολοφονούνται. Για τα περισσότερα εγκλήματα εις βάρος των γυναικών υπεύθυνοι θεωρούνται οι Ταλιμπάν, οι οποίοι απ’ τη πλευρά τους μιλούν για προπαγάνδα και αρνούνται οποιαδήποτε ανάμειξη. Οι γραμμές ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτες. Είτε πρόκειται για προπαγάνδα, είτε για ωμή βαρβαρότητα, το γεγονός είναι πως κανένας άνθρωπος δεν αξίζει τέτοιας αντιμετώπισης.

Αφγανική πραγματικότητα σε αριθμούς

•    Κάθε 27 λεπτά μια γυναίκα πεθαίνει στη γέννα, ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας στον κόσμο

•    Οκτώ εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια ηλικίας μεταξύ 15 -40 πάσχουν από κατάθλιψη

•    Το 80% των κατοίκων δεν ξέρουν να γράφουν ή να διαβάζουν

•    Το προσδόκιμο ζωής είναι 43 χρόνια

της Στέλλας Παναγιώτου