Φρένο στην ελπίδα;

Ενώ πριν από μερικά χρόνια όλοι παραπονούνταν πως δεν υπήρχε κανένας έλεγχος στον τομέα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, το 2012, η εξωσωματική γονιμοποίηση έρχεται αντιμέτωπη με ένα σχέδιο νόμου που, σύμφωνα με τις πληροφορίες που διαρρέουν από την αιτιολογική του έκθεση, την οριοθετεί ασφυκτικά, βάζοντας ίσως… φρένο στην ελπίδα των άτεκνων ζευγαριών , αλλά οπωσδήποτε θέτοντας όρια που για χρόνια έλλειπαν από αυτόν τον τομέα της ιατρικής.

25 περίπου χρόνια ζωής μετρά η Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή στην Κύπρο.  Στην αρχή ήταν θέμα ταμπού, που μας οδηγούσε να κοιτάμε με καχυποψία τις γεννήσεις διδύμων και τριδύμων, ως πιθανά «παιδιά του σωλήνα» που ζούσαν ανάμεσά μας. Με το χρόνο και τη σωστή ενημέρωση, τα ταμπού και οι δισταγμοί ξεπεράστηκαν και αναδείχθηκε η πλευρά της ελπίδας, η πλευρά που καθιστά την Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή ως μία από τις πιο σημαντικές σελίδες της Ιατρικής ιστορίας. Αυτή τη σελίδα που βοηθά τον πόνο των άτεκνων ζευγαριών να μειώνεται με την έναρξη της διαδικασίας και να εξαφανίζεται με την επιτυχία.

Ωστόσο, με τη διεύρυνση της χρήσης της εξωσωματικής γονιμοποίησης στη χώρα μας ήρθε και ο προβληματισμός. Η έλλειψη σχετικής νομοθεσίας έδινε την εικόνα της ανεξέλεγκτης ιατρικής πρακτικής, με μόνο γνώμονα το κέρδος. Δεν υπήρχε περιορισμός στην ηλικία μέχρι την οποία μια γυναίκα θα μπορούσε να γίνει μητέρα, στην ποσότητα των ωαρίων που θα μπορούσαν να εμφυτευτούν γονιμοποιημένα στη μήτρα της, πλαίσιο που να ελέγχει το κατά πόσον η δωρεά σπέρματος ή ωαρίων είναι μόνο «δωρεά», αλλά και να προστατεύει τις παρένθετες μητέρες και τους μέλλοντες γονείς από μια πιθανή ανάπτυξη πελατειακών σχέσεων, όπως έχει παρατηρηθεί να συμβαίνει αλλού στον κόσμο.

Όπως σε κάθε νόμισμα, έτσι και στην υπόθεση της έλλειψης νομοθεσίας στον τομέα της εξωσωματικής αναπαραγωγής υπάρχει και η άλλη πλευρά.  Η Κύπρος για μεγάλο διάστημα υπήρξε πόλος έλξης ζευγαριών, που έβρισκαν εδώ ανταπόκριση στην ελπίδα να αποκτήσουν παιδιά, μέσα από την προώθηση του Ιατρικού τουρισμού, η οποία αποτελούσε μάλιστα στόχο των εκστρατειών του Κυπριακού Οργανισμού Τουρισμού. Βέβαια η προώθηση του ιατρικού τουρισμού για άτεκνα ζευγάρια γινόταν στα πλαίσια των κανονισμών βιοηθικής, που διέπουν την εξωσωματική γονιμοποίηση, σε ό,τι αφορά στην Κυπριακή Δημοκρατία (στις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου, βέβαια, οι κλινικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ακόμα τροφοδοτούν με ιατρικά σκάνδαλα την επικαιρότητα).

Φαίνεται ότι αυτό το κύμα θα αρχίσει να αντιστρέφεται, καθώς εάν ισχύουν οι πληροφορίες που έχουν διαρρεύσει στον Τύπο, σχετικά με την αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου για την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, που μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές αποτελεί εκκρεμές θέμα συζήτησης στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας, τα νομικά πλαίσια στενεύουν σημαντικά για την εξωσωματική γονιμοποίηση στην Κύπρο. Όπως προκύπτει από τα σχετικά δημοσιεύματα, ο αριθμός των επιτρεπόμενων προσπαθειών καθορίζεται πλέον αυστηρά (δύο προσπάθειες πάντως αξίζει να αναφερθεί ότι είναι επιδοτούμενες από το κράτος). Μάλιστα, ίσως να θεσπιστεί και ποινικοποίηση της διαδικασίας αναπαραγωγής μέσω παρένθετης μητέρας, καταργώντας ολοκληρωτικά την ελπίδα των γυναικών, που για τον α ή β λόγο έχουν στερηθεί τη μήτρα τους, να αποκτήσουν κάποτε το δικό τους παιδί.

Παρά το γεγονός ότι η νομοθετική ρύθμιση των ζητημάτων, που άπτονται της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, έρχεται πολύ αργά, είναι εξίσου αναγκαία και απαραίτητη όσο και παλαιότερα. Ποιοι όμως ήταν οι διαχρονικοί προβληματισμοί που οδηγούν στη, συντηρητική κατά πολλούς, θεώρηση των θεμάτων που άπτονται στην Εξωσωματική Γονιμοποίηση, από το Υπουργείο Υγείας;

Ζητήματα βιοηθικής!

Ποιος μπορεί να καθορίσει τι είναι ηθικό και τι όχι, στα πάντοτε αμφιλεγόμενα ζητήματα της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Κάτι που για κάποιον που δεν έχει σκεφτεί ακόμα να κάνει παιδί είναι ανήθικο, για κάποιον άλλο που ταλαιπωρείται με χρόνια προσπάθειας και απογοητεύσεων μπορεί να αποτελεί σωτηρία. Ωστόσο, η εξασφάλιση κάποιων αντικειμενικά θεμιτών κανόνων είναι αναγκαία.

Το ζήτημα της δωρεάς σπέρματος

Η θεσμοθέτηση της εθελοντικής προσφοράς σπέρματος και ωραρίων είναι κάτι που πρέπει επιτέλους να μπει «στα χαρτιά». Η εξασφάλιση, δηλαδή, ότι στις κλινικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής της χώρας δε γίνεται σε καμία περίπτωση εμπόριο ανθρωπίνων ιστών. Το ζήτημα αυτό πρέπει να ξεκαθαρίσει, όπως επίσης και το πόσες φορές μπορεί να δωρίσει κανείς σπέρμα ή ωάρια, αφού δεν έχει περάσει πολύς καιρός απ’ όταν η είδηση ότι ένας δωρητής σπέρματος στις ΗΠΑ μπορεί να έχει δημιουργήσει εκατοντάδες αδέρφια. Κι αν στις ΗΠΑ κάτι τέτοιο είναι «ψιλά γράμματα», στην Κύπρο με το μικρό της πληθυσμό είναι σημαντικό ζήτημα, καθώς μια τέτοια κατάσταση θα γεννούσε άλλους φόβους, περί μελλοντικών αιμομιξιών και άλλων ηθικών προβληματισμών, όσο κι αν οι κλινικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής εγγυώνται ότι δε λαμβάνουν σπέρμα από τον ίδιο δότη δεύτερη φορά.

Το ζήτημα του πλεονάσματος των εμβρύων

Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα βιοηθικής, που προκύπτει από την έλλειψη νομοθετικού πλαισίου για τη διαχείριση του πλεονάσματος των γονιμοποιημένων εμβρύων, που προκύπτουν με τη μέθοδο της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Σύμφωνα με δηλώσεις της Καρολίνας Στυλιανού, αρχιεπιθεωρήτριας του κέντρου ιστών και κυττάρων του Υπουργείου Υγείας, το ζήτημα αυτό που μέχρι σήμερα προκαλεί ερωτηματικά θα είναι, με βάση την υπό συζήτηση νομοθεσία, θέμα των υποψήφιων γονέων, που θα καλούνται να αποφασίσουν τι θα γίνει με τα έμβρυα που δε χρησιμοποιούνται στη δεδομένη προσπάθεια. Μία τέτοια εξέλιξη δε θα μπορούσε παρά να χαρακτηριστεί θετική, αφού εμπλέκει τους μοναδικούς τους οποίους αφορά το μέλλον των γονιμοποιημένων ωαρίων, το άτεκνο ζευγάρι.

Το ζήτημα της παρένθετης μητρότητας

Για ακόμη ένα σημαντικό ζήτημα είναι απαραίτητη η θέσπιση πλαισίων και κανόνων κι αυτό είναι το καυτό θέμα της παρένθετης μητρότητας. Η παρένθετη μητρότητα αποτελεί μια πρωτοποριακή λύση για ζευγάρια που θέλουν να αποκτήσουν τα δικά τους παιδιά, όταν το σπέρμα και τα ωάρια του ζεύγους είναι ικανά, αλλά η μήτρα της γυναίκας αδυνατεί να κυοφορήσει. Για τα άτεκνα ζευγάρια που αντιμετωπίζουν τέτοιο πρόβλημα, η παρένθετη μητρότητα αποτελεί το τελευταίο καταφύγιο. Η έλλειψη, όμως, νομικού πλαισίου, που να καθορίζει αυστηρά τα δικαιώματα που θα έχει ή δε θα έχει μελλοντικά η παρένθετη μητέρα στο παιδί που αν και δεν είναι βιολογικά δικό της, ήρθε χάρη στη δική της μήτρα στον κόσμο, είναι ανεπίτρεπτη. Φυσικά ανεπίτρεπτη είναι και η φημολογούμενη ποινικοποίηση της παρένθετης μητρότητας στο σχέδιο νόμου που εξετάζει η Επιτροπή Υγείας.  Η προστασία του ζευγαριού και κυρίως του παιδιού πρέπει να είναι πρώτη προτεραιότητα των νομοθετών, χωρίς όμως να καταφεύγουν στην εύκολη λύση, που είναι η καταδίκη της ελπίδας.

Μία ακόμη απαγόρευση

Σύμφωνα με τις δηλώσεις της Καρολίνας Στυλιανού σε εκπροσώπους του Τύπου, το νέο νομοσχέδιο θα προβλέπει την απαγόρευση της εξωσωματικής γονιμοποίησης για μονογονιούς, πράγμα που αποκλείει αυτόματα από τη μητρότητα γυναίκες που μπορούν να παρέχουν ένα σωστό περιβάλλον στα παιδιά, που επιθυμούν να αποκτήσουν με τη βοήθεια της ιατρικής, με το σκεπτικό ότι η ανωνυμία του δότη σπέρματος αποκλείει από τα εν λόγω παιδιά την πιθανότητα να γνωρίσουν ποτέ πατέρα. Η εν λόγω απαγόρευση αγγίζει ίσως τα όρια του παραλόγου, αφού η ανωνυμία για τον δότη του σπέρματος ισχύει και για τα παιδιά που θα γεννηθούν και θα μεγαλώσουν με θετό πατέρα, ενώ τίποτα δεν μπορεί να αποκλείσει ότι τα παιδιά που γεννιούνται από μία μητέρα ανύπαντρη με τη μέθοδο της εξωσωματικής γονιμοποίησης, δε θα αποκτήσουν πατρική φιγούρα στο μέλλον, αν η μητέρα τους βρει ένα σύντροφο.

Το σίγουρο είναι ότι η νομοθετική ρύθμιση μια τέτοιας λεπτής ιατρικής διαδικασίας είναι παραπάνω από απαραίτητη. Άλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια απ’ όταν μιλούσαμε για ανεξέλεγκτες καταστάσεις στο χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Όμως, εάν το νέο νομοσχέδιο πετσοκόψει τις ελπίδες νέων ανθρώπων, ίσως  δεν είναι πολύ μακριά ο καιρός που θα φωνάζουμε για την αδικία εις βάρος τους.

Είναι η τελευταία ευκαιρία, τώρα, επί της συζήτησης του νομοσχεδίου στην Επιτροπή της Βουλής των Αντιπροσώπων, να βρεθούν οι «χρυσές τομές». Κι αυτές μπορούν να βρεθούν μόνο αν η σκέψη των αρμοδίων κινείται με άξονα το συμφέρον και την προστασία των αγέννητων παιδιών και με πυξίδα την ισχυρή επιθυμία νέων ανθρώπων να νιώσουν την ολοκλήρωση της μητρότητας και της πατρότητας.

Η υπογονιμότητα σταθερά αυξάνεται

Την ίδια στιγμή που οι ελπίδες των άτεκνων ζευγαριών μοιάζουν να μειώνονται ,με την προώθηση του φημολογουμένως αυστηρού νομοσχεδίου, η υπογονιμότητα στην Κύπρο παίρνει την ανηφόρα. Όπως αναφέρει η Δημογραφική Έκθεση της Δημογραφικής Υπηρεσίας της Κύπρου, που συντάχθηκε το 2009: «Το συνολικό ποσοστό γονιμότητας, που φανερώνει την αναπαραγωγική συμπεριφορά ανεπηρέαστα από τις αλλαγές στη σύνθεση του πληθυσμού κατά την ηλικία, δείχνει συνέχιση της σταδιακής μείωσης της γονιμότητας». Το ποσοστό έχει μειωθεί από 2,40, που ήταν το υψηλότερο την περίοδο 1982 – 1985, σε 1,48 την περίοδο 2002 – 2005 και ακόμα περισσότερο σε 1,45 την περίοδο 2006 – 2009. Τέλος, σημειώνεται ότι το συνολικό ποσοστό γονιμότητας από το 1995 δε φτάνει αυτό που χρειάζεται, για να αναπληρώνεται ο πληθυσμός του νησιού.

Το σύγχρονο lifestyle με το άγχος, τη διατροφή και τις περιβαλλοντικές μολύνσεις, καθώς και η ολοένα μεγαλύτερη ηλικία στην οποία, για λόγους καριέρας ή άλλους προσωπικούς λόγους, αποφασίζουν οι γυναίκες να γίνουν μητέρες (σύμφωνα με στοιχεία της δημογραφικής έκθεσης) λειτουργούν σαν τροχοπέδη στη γονιμότητα και καθιστούν ακόμα σημαντικότερη τη νομοθετική ρύθμιση της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, καθώς η ζήτηση για αυτού του είδους τις ιατρικές υπηρεσίες, όπως δείχνουν τα στοιχεία, θα διατηρήσει αυξητικές τάσεις.

Είναι σημαντικό να μπορούμε να δίνουμε την ελπίδα σε όλους τους ανθρώπους να αποκτήσουν μια οικογένεια, να προσφέρουν ό,τι μπορούν στα παιδιά τους, να φέρουν νέα πλάσματα στην Κύπρο, που από τη μία πλήττεται από την υπογονιμότητα και από την άλλη μετρά περίπου 20.000 αμβλώσεις το χρόνο, σύμφωνα με στοιχεία του Συλλόγου Προστασίας Αγέννητου Παιδιού «Η Αγκαλιά», που εδρεύει στην Ελλάδα. Οι αντιφάσεις είναι πολλές. Όπως πολλές είναι μέχρι σήμερα οι αντιφάσεις που αφορούν όσα ζητάμε για τον τομέα της Εξωσωματικής Γονιμοποίησης.

Της Λίας Παπαϊωάννου